Γιατί Αυτοσαμποτάρομαι;

Σύντομη απάντηση: Αυτοσαμποτάρεσαι γιατί η αποτυχία από το ίδιο σου το χέρι μοιάζει πιο ασφαλής από την αποτυχία που αποδεικνύει ανεπάρκεια. Η αυτοπαρεμπόδιση είναι ασυνείδητη προστασία του εγώ: φυτεύεις το εμπόδιο εκ των προτέρων για να μπορείς να το κατηγορήσεις, «απέτυχα γιατί ξενύχτησα», αντί να αντικρίσεις το «απέτυχα γιατί είμαι εκ βάθρων ανίκανος». Θωρακίζει την αυτοεκτίμηση ενώ σιωπηλά καθηλώνει την ανάπτυξη.

Φαντάσου ότι στέκεσαι στο κατώφλι κάποιου πραγματικά εξαιρετικού. Κάποιου για το οποίο μπορείς να είσαι ολόψυχα περήφανος. Μπορεί μόλις να πήρες τη χρηματοδότηση που δικαιώνει το έργο της ζωής σου, ή να βρέθηκες τελικά σε μια σχέση που σου δίνει τη σταθερότητα και τον αμοιβαίο σεβασμό που πάντα ονειρευόσουν. Το δύσκολο κομμάτι της διαδρομής της ζωής σου μοιάζει να τελείωσε, και για πρώτη φορά στη ζωή σου μπορεί να νιώθεις πραγματικά άνετα. Είσαι, για πρώτη φορά, άνετος.

Μόνο που είναι περίεργο. Αντί να ξεφυσήσεις μέσα σ' αυτή την άνεση, ανεβαίνει ένα ψυχρό συναίσθημα, σχεδόν σαν παρόρμηση. Λες μέσα σου: «Αυτό δεν μπορεί να κρατήσει. Πρέπει να το σπάσω πριν με σπάσει.» Νιώθεις μια ξαφνική, ακατανίκητη ανάγκη να στείλεις το επιθετικό email, να αποτραβηχτείς συναισθηματικά από τον σύντροφό σου, ή απλώς να σταματήσεις να εμφανίζεσαι.

Είναι σχεδόν σαν να βλέπεις τον εαυτό σου να αυτοκαταστρέφεται, να φυτεύει μεθοδικά βόμβες που τινάζουν στον αέρα την ίδια σου την ευτυχία. Σύντομα συνειδητοποιείς ότι σε νίκησε ο χειρότερός σου εχθρός: εσύ ο ίδιος. Και αυτός είναι ο αέναος κύκλος του αυτοσαμποτάζ που αντιμετωπίζουν κάποιοι άνθρωποι. Είναι ο σκιώδης αρχιτέκτονας της ίδιας σου της καταστροφής.

Τι σημαίνει πραγματικά αυτοσαμποτάζ

Το αυτοσαμποτάζ, που λέγεται και αυτοπαρεμπόδιση, είναι στην ουσία ακαδημαϊκό πλαίσιο.

Στην απλούστερη εξήγησή του, δεν είναι όντως παρόρμηση προς την αυτοκαταστροφή. Είναι μια βαθιά δυσπροσαρμοστική μορφή προστασίας του εγώ που συχνά περνά απαρατήρητη. Η έννοια περιγράφει τη στρατηγική, συχνά ασυνείδητη, πράξη να στήνεις προληπτικά ένα εμπόδιο πριν από μια επίδοση ή μια κατάσταση υψηλού διακυβεύματος. Άρα τώρα μπορείς να το δεις ως μηχανισμό αυτοσυντήρησης και προστασίας, όχι ως κάτι που κρίνεται αναγκαστικά καθαρά καταστροφικό.

Η λογική πίσω από την άμυνα είναι απλή. Αν τελικά αποτύχεις, μπορείς με σιγουριά να αποδώσεις το κακό αποτέλεσμα στο εμπόδιο που έστησες για να μαλακώσεις το χτύπημα όταν κάτι πάει στραβά.

Για παράδειγμα, μπορεί να αναστενάξεις ανακουφισμένος και να πεις «απέτυχα γιατί ξενύχτησα», αντί να αντικρίσεις την παραλυτική απειλή της έμφυτης ανεπάρκειας. Αυτό θα σήμαινε να πεις «απέτυχα γιατί είμαι εκ βάθρων ανίκανος», και είμαστε καλωδιωμένοι να μην έχουμε αυτή τη νοητική προστασία που θωρακίζει την αυτοεκτίμησή μας από τη ζημιά. Το κακό είναι ότι κάθε γνήσια προσωπική ανάπτυξη καθηλώνεται αναπόφευκτα.

Ενώ ο όρος «αυτοπαρεμπόδιση» έγινε δημοφιλής στη σύγχρονη ψυχολογία, το υποκείμενο φαινόμενο έχει βαθιές ρίζες στην ψυχαναλυτική παράδοση. Από ψυχοδυναμική σκοπιά, αυτές οι καταστροφικές συμπεριφορές είναι εκδηλώσεις βαθιά ριζωμένων εσωτερικών συγκρούσεων. Γι' αυτό, τις περισσότερες φορές, το αυτοσαμποτάζ εμφανίζεται ως καταναγκασμός επανάληψης.

Είναι η φαινομενικά παράλογη, ασυνείδητη παρόρμηση να ξαναδημιουργείς συνεχώς οικείες καταστάσεις, ακόμη κι αν αυτές είναι επώδυνες ή καταστροφικές, απλώς γιατί η οικειότητα μοιάζει απείρως πιο ασφαλής από το τρομακτικό, ασταθές άγνωστο της διαρκούς επιτυχίας.

Όταν οι δυναμικές εξουσίας στη ζωή σου περιλαμβάνουν το απρόβλεπτο ή την τιμωρία, το εσωτερικό σου σύστημα μετατρέπει την επερχόμενη σταθερότητα ή επιτυχία σε επικίνδυνη απειλή που πρέπει να διορθωθεί, να γυρίσει πίσω στην οικεία, καταστροφική βάση. Η αποτυχία που προκύπτει, άρα, δεν είναι λάθος. Είναι επιτυχής επιστροφή σε μια γνωστή, προβλέψιμη βάση, που ικανοποιεί τη βαθιά ριζωμένη ανάγκη του συστήματος για ψυχολογικό έλεγχο, ακόμη κι αν αυτή η βάση είναι στην ουσία η αποτυχία.

Οι ψυχολογικές αιτίες του αυτοσαμποτάζ

Για να καταλάβεις αληθινά το αυτοσαμποτάζ, δεν αρκεί μια απλή άμυνα του εγώ. Πρέπει να κοιτάξεις τα βαθιά ελλείμματα μάθησης και τις τεράστιες πολιτισμικές πιέσεις που ξαναορίζουν τι σημαίνει, καν, επίτευγμα.

Για κάποιους, το πρόβλημα δεν είναι έλλειψη θέλησης. Είναι μια επίμονη αποτυχία να συνδέσουν τις πράξεις με τις συνέπειες. Ερευνητές το έβαλαν σε δοκιμασία παρατηρώντας συμμετέχοντες σε ένα διαδικτυακό παιχνίδι μάθησης με πιθανές ανταμοιβές και βέβαιες τιμωρίες. Τα ευρήματά τους αποκάλυψαν μια ξεχωριστή ομάδα, που την ονόμασαν «Καταναγκαστικούς».

Αυτό το μικρό αλλά ενδιαφέρον υποσύνολο έκανε επίμονα τις ίδιες λανθασμένες επιλογές, που οδηγούσαν σε επιζήμια αποτελέσματα. Το έκαναν παρότι είχαν ισχυρό κίνητρο να αποφύγουν τη ζημιά και πρόσεχαν ενεργά τι έκαναν.

Η δυσκολία τους ήταν μια λεπτή αλλά επίμονη αποτυχία να συνειδητοποιήσουν, ακόμη κι όταν τους το έδειχναν ρητά, ότι η ίδια τους η συμπεριφορά ήταν ο αιτιώδης μηχανισμός του προβλήματος. Αυτή ακριβώς είναι η εκδήλωση του καταναγκασμού επανάληψης εν δράσει. Είναι μια αντίδραση του νευρικού συστήματος που δίνει προτεραιότητα στην επιστροφή σε μια κατάσταση γνωστής δυσκολίας, όχι στην προσαρμογή σε μια άγνωστη επιτυχία.

Μπορούμε επίσης να πούμε ότι αυτή η εσωτερική απόκλιση ενισχύεται από εξωτερικές κοινωνικές πιέσεις. Μια εκτενής συγχρονική έρευνα που έγινε το [2020–2021] κατέγραψε ότι, σε ένα τεράστιο δείγμα φοιτητών (N=3.424), η αυξημένη έμφαση στην αυτοπροβολή και η ανοδική κοινωνική σύγκριση στις πλατφόρμες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης συνδέονταν ισχυρά και θετικά με δύο βασικούς συμπεριφορικούς οδηγούς του αυτοσαμποτάζ: την τελειομανία και τη διαταραγμένη διατροφική συμπεριφορά.

Ο τυποποιημένος συντελεστής 0,28 που συνδέει την κοινωνική σύγκριση με την τελειομανία δείχνει ένα συστημικό πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι ότι η σύγχρονη κοινωνία συγκρίνει διαρκώς τον εαυτό της με μια ατελείωτη ροή επιμελημένων, εξωπραγματικά άψογων ψηφιακών ζωών.

Έτσι, το μέτρο της επιτυχίας διογκώνεται τεχνητά και γίνεται εντελώς ανέφικτο. Αυτό δεν είναι εξ ολοκλήρου δυσπροσαρμοστική τελειομανία, παρότι σίγουρα είναι και αυτό. Είναι η τελειομανία και η δημιουργία τόσο αδύνατα υψηλών προτύπων, που η αυτοπαρεμπόδιση γίνεται μια λογική προληπτική παράδοση μπροστά σε μια αποτυχία που θεωρείται αναπόφευκτη.

Είναι ενδιαφέρον ότι η αυτοκαταστροφή δένεται συχνά με τον φόβο της ανάβασης όσο και με τον φόβο της πτώσης. Είναι το άγχος για τις συνέπειες της ίδιας της επιτυχίας. Αν σταθείς να ρωτήσεις γιατί αυτοσαμποτάρομαι όταν όλα πάνε καλά, η απάντηση σχεδόν πάντα σημαίνει ότι πρέπει να αναγνωρίσεις ότι η επιτυχία φέρνει αναπόφευκτα πρόσθετες ευθύνες. Ή ότι είναι η απώλεια της παρήγορης ανωνυμίας και η πιθανότητα μεγαλύτερου ελέγχου.

Για να περιορίσεις την ευπάθειά σου σ' αυτή την κοινωνική και συναισθηματική χειραγώγηση, όσο αυτοεπιβαλλόμενη κι αν είναι, πρέπει πρώτα να αναγνωρίσεις τα ψυχολογικά τρωτά σημεία πάνω στα οποία λειτουργούν αυτές οι δυναμικές.

Όπως έχω υποστηρίξει στο Μαύρο Βιβλίο της Εξουσίας, για να καταλάβεις το αληθινό κόστος της απραξίας πρέπει να χαρτογραφήσεις τον κρυφό λογισμό της εξουσίας που ενυπάρχει στη φιλοδοξία. Με κάθε βήμα μπροστά αυξάνεται η πιθανή ανταμοιβή σου, και μαζί η επιφάνεια που εκθέτεις στην κριτική και τη σύγκρουση. Το αυτοσαμποτάζ, μέσα από αυτό το πρίσμα, είναι μια κακή επιλογή άμυνας απέναντι σ' αυτή την επερχόμενη ευαλωτότητα.

Η νευρολογική/βιολογική διάσταση

Η εσωτερική μάχη είναι μάχη συνεχής. Η βασική σύγκρουση γίνεται ανάμεσα στην ανώτερη εκτελεστική λειτουργία του εγκεφάλου και στα άμεσα συναισθηματικά του κέντρα.

Από τη μία πλευρά, ο εγκέφαλός σου είναι ορθολογικός και στοχοθετημένος, και κυβερνιέται από τον προμετωπιαίο φλοιό (PFC). Ο PFC είναι η περιοχή του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνη για την αυτορρύθμιση από πάνω προς τα κάτω, τον σχεδιασμό και τον έλεγχο των παρορμήσεων. Στην καθημερινή ζωή τον βλέπεις να δουλεύει ως η εσωτερική φωνή που απαιτεί να μείνεις στη δίαιτα, να προλάβεις την προθεσμία ή να διατηρήσεις μια υγιή σχέση.

Οι αντανακλαστικές, υποφλοιώδεις περιοχές, που δίνουν προτεραιότητα στην άμεση ασφάλεια και ανταμοιβή, δουλεύουν εναντίον του PFC. Η αμυγδαλή γίνεται ο συναγερμός του φόβου: καταγράφει το ανοίκειο της επιτυχίας ή της σταθερότητας ως πιθανή απειλή και προτρέπει σε άμεση υποχώρηση. Ο πιο ύπουλος βιολογικός μηχανισμός, όμως, είναι η κοιλιακή καλυπτρική περιοχή (VTA). Είναι η κεντρική οδός ανταμοιβής της ντοπαμίνης.

Μελέτες νευροαπεικόνισης με λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI) δείχνουν ότι η VTA εμπλέκεται σε ένα «αυτόματο πλεονέκτημα του εαυτού», εμφανίζοντας μεγαλύτερη ενεργοποίηση σε παρουσιάσεις του εαυτού, ακόμη και υποσυνείδητες, παρά σε παρουσιάσεις άλλων.

Αυτή η νευρολογική αρχιτεκτονική εξηγεί γιατί η αλλαγή είναι τόσο δύσκολη. Η επιτυχία, η σταθερότητα και η ανάπτυξη φέρνουν βαθιά γνωστική ασυμφωνία.

Σημάδια ότι έχεις κολλήσει σε βρόχο αυτοσαμποτάζ

Το αυτοσαμποτάζ σχεδόν ποτέ δεν είναι μια μεμονωμένη κίνηση. Είναι χίλιες λεπτές πράξεις προδοσίας ενάντια στο ίδιο σου το συμφέρον. Αν συχνά πιάνεις τον εαυτό σου να αναβάλλει σημαντικές δουλειές λίγο πριν από την κρίσιμη προθεσμία, ή αν καταστρέφεις σχέσεις με άσκοπους καβγάδες ή κρατώντας απόσταση από τους αγαπημένους σου χωρίς συγκεκριμένο λόγο, μπορεί να έχεις πιαστεί στον βρόχο του αυτοσαμποτάζ. Αυτές οι συμπεριφορές, μαζί με την αυτοφαρμάκευση και τον διαρκή αρνητικό εσωτερικό διάλογο, είναι συμπτώματα του σκιώδους αρχιτέκτονα που δουλεύει εναντίον σου.

Το πρόβλημα είναι ότι ο βρόχος αυτοενισχύεται. Η χαμηλή αυτοεκτίμηση γεννά φόβο αποτυχίας, που οδηγεί σε αναβλητικότητα. Στο τέλος, αυτή φέρνει την αποτυχία και επιβεβαιώνει την αρχική χαμηλή αυτοεκτίμηση. Καμιά φορά καταστρέφουμε ευκαιρίες γιατί φοβόμαστε το κοινωνικό κόστος. Αυτό μπορεί να είναι να χάσουμε έναν σύντροφο, να αποξενωθούμε από μια οικεία ομάδα ή να λυγίσουμε κάτω από συντριπτικές προσδοκίες.

Αυτός ο φόβος της πιθανής κοινωνικής απώλειας είναι συχνά μεγαλύτερος από την επιθυμία για προσωπικό κέρδος. Μόλις μπορέσεις να αναγνωρίσεις ότι το χάος που δημιουργείς, οι καβγάδες και η ξαφνική απόσυρση, είναι απλώς μια απεγνωσμένη προσπάθεια να νιώσεις ότι έχεις σίγουρα τον έλεγχο, μπορεί να έρθουν κάποιες στιγμές διαύγειας.

Πώς να ξεφύγεις από το αυτοσαμποτάζ

Πρέπει να περάσεις από το «Γιατί αποτυγχάνω;» στην πιο επώδυνη, αλλά πολύ πιο ειλικρινή, ερώτηση: «Ποια προστασία αγοράζω με αυτή την αποτυχία;».

Η καταστροφική σου συμπεριφορά δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα. Είναι ένας αρχαϊκός, βαθιά ριζωμένος αμυντικός μηχανισμός που έρχεται από το προστατευτικό κομμάτι της ψυχής σου. Για να εξουδετερώσεις αυτόν τον σκιώδη αρχιτέκτονα, πρέπει να αντικρίσεις τον υποκείμενο φόβο. Μπορεί να είναι ο φόβος:

• Της ευαλωτότητας
• Της ανεπάρκειας
• Της έκθεσης

Οτιδήποτε από το οποίο το αυτοσαμποτάζ είναι σχεδιασμένο να σε προστατεύει.

Στην ουσία, βρίσκεσαι σε έναν καταναγκαστικό βρόχο που πρέπει να διαλύσεις. Δεν αρκεί να καταγράψεις απλώς τις επιφανειακές συμπεριφορές, όπως την αναβλητικότητα ή την απομόνωση, και να τις αφήσεις να περάσουν. Πρέπει, μερικές φορές με πόνο, να πας στις ρίζες της εσωτερικής πίεσης. Αν δυσκολεύεσαι να διακρίνεις το κρυφό «γιατί», το κίνητρο πίσω από την επανειλημμένη αυτοκαταστροφή σου, πρέπει να εξετάσεις τη θεμελιώδη σχέση σου με την εξουσία, την αυταξία και τις εξωτερικές προσδοκίες.

Αν θέλεις να κατέβεις σε λεπτομερές επίπεδο αυτοανάκρισης, τα εργαλεία αυτοαξιολόγησης είναι απαραίτητα για να φέρεις τις σκιώδεις συγκρούσεις σου, αυτές που γίνονται υποσυνείδητα, στο συνειδητό βλέμμα. Και αν το σαμποτάζ πηγάζει από τραυματική αντίδραση, όπως μια σχέση τραυματικού δεσμού, μια βαθιά αξιολόγηση είναι απαραίτητη.

Το νευρικό σου σύστημα μπορεί να προγραμματίστηκε στην παιδική ηλικία να εξισώνει το χάος, τη σύγκρουση ή τον αγώνα με μια βέβαιη, προβλέψιμη μορφή ασφάλειας. Έτσι, θα καταστρέφεις ενστικτωδώς την ανοίκεια σταθερότητα της επιτυχίας για να γυρίσεις σ' εκείνη τη γνωστή βάση του αγώνα. Αν μπορείς να αναγνωρίσεις ότι το αυτοσαμποτάζ σου είναι απλώς μια βαθιά ελαττωματική στρατηγική επιβίωσης, και αν μπορείς να φέρεις ριζική καλοσύνη αντί για σκληρή αυτοκριτική, αρχίζεις να διαλύεις το καταστροφικό μοτίβο. Θεραπευτικές προσεγγίσεις όπως η Αυτοθεραπεία και τα Εσωτερικά Οικογενειακά Συστήματα μπορούν να βοηθήσουν πολύ σ' αυτή τη διαδικασία.

Το επόμενο στάδιο σημαίνει να επικεντρωθείς στον συνειδητό εσωτερικό έλεγχο. Πρόκειται για αυστηρή εκπαίδευση του PFC. Αν προσέξεις ότι έρχεται η παρόρμηση του αυτοσαμποτάζ, όπως η ισχυρή ανάγκη να αυτοφαρμακευτείς, να αναβάλεις ή να ανοίξεις έναν άσκοπο καβγά, πρέπει να αναχαιτίσεις το μοτίβο. Αυτή είναι η στιγμή της πειθαρχίας με παύση, της ενσυνειδητότητας και της παρατήρησης της συντριπτικής παρόρμησης χωρίς να της υποκύψεις.

Είναι σαν να αναχαιτίζεις το αντανακλαστικό, και κάνοντάς το με συνέπεια ξεκινάς την επίπονη διαδικασία της μετατόπισης της έδρας ελέγχου σου.

Όσον αφορά τον προσανατολισμό στους στόχους, ο εχθρός είναι συχνά η τελειομανία. Πρέπει να μάθεις να εγκαταλείπεις το κυνήγι της τελειότητας. Το κυνήγι της τελειότητας σχεδόν πάντα εγγυάται την αποτυχία και δίνει την τέλεια δικαιολογία για παράδοση. Προτείνω, αντίθετα, να στοχεύεις στην αριστεία, όχι στην τελειότητα. Το να χτίζεις αυτοαποτελεσματικότητα, την αυθεντική πίστη στην ικανότητά σου, σε βοηθά να εκτελέσεις τις πράξεις που χρειάζονται για να πετύχεις. Μπορείς να το κάνεις θέτοντας και πετυχαίνοντας μικρούς, μη απειλητικούς στόχους.

Τέλος, είναι απαραίτητο να αναγνωρίσεις ότι η επιτυχία αλλάζει εγγενώς τις εξωτερικές δυναμικές, και συχνά πυροδοτεί σαμποτάζ στις σχέσεις. Καμιά φορά καταστρέφουμε ευκαιρίες γιατί φοβόμαστε το κοινωνικό κόστος. Αυτό μπορεί να είναι να χάσουμε έναν σύντροφο ή να αποξενωθούμε από μια οικεία ομάδα. Αν μπορείς να εντοπίσεις τις σχέσεις ή τα περιβάλλοντα που απαιτούν υπόγεια να μένεις μικρός, και να βάλεις σταθερά όρια, έχεις βρει μια αδιαπραγμάτευτη πράξη αυτοσυντήρησης.

ΕΝΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΣΗΜΕΙΟ

Πρέπει να αναγνωρίσεις ότι το αυτοσαμποτάζ είναι απόλυτα καταστροφικό, αλλά ποτέ δεν είναι σημάδι θεμελιώδους αδυναμίας. Θυμήσου ότι είναι μια βαθιά, τραγικά παραστρατημένη προσπάθεια αυτοπροστασίας.

Οι συμπεριφορές που καταστρέφουν την ευτυχία σου κρατούν τον βαθύτερο εαυτό σου ασφαλή από την απειλή που αντιλαμβάνεται. Είναι μια απόλυτα λανθασμένη τοποθέτηση της πίστης, με ρίζες στο τραύμα και σε βαθιά ριζωμένο φόβο.

Το τελικό μάθημα κάθε στρατηγικής αντιπαράθεσης, εξωτερικής ή εσωτερικής, είναι ότι κάθε χειραγώγηση, είτε την ασκεί ένας αντίπαλος είτε τη γεννά η ίδια σου η σκιά, στηρίζεται σε ένα στρατηγικό κενό επίγνωσης.

Το αυτοσαμποτάζ είναι η ύψιστη μορφή αυτοχειραγώγησης. Χτίζεται πάνω στον φόβο να δείξεις αδυναμία ή να αποκαλυφθείς ως απατεώνας. Η μόνη αληθινή άμυνα εναντίον του είναι η αυστηρή, άβολη πειθαρχία της ριζικής αυτοεξέτασης. Σταμάτα να σπας τη ρόδα απλώς για να νιώσεις τον οικείο πόνο της σύγκρουσης. Μόνο τότε μπορείς να στρέψεις αυτή την απέραντη, σπαταλημένη ενέργεια στη γνήσια δημιουργία.